Naam:

op het Ham

Vermeldingen door Cornelissen:

Quondam manso dicto vulgaris hamme [GVIE2 (1368)]

in parochia de vechel in locum dictum op den ham Godefridi de Erpe [GVIE2 (1391)]

de hoeve 't goet te ham in Vechel [BP1184-100 (1405)]

hoeve op hamme [BP1437-53v (1438)]

hoeve hamme [GVE2-39 (1500)]

sijn lant op ham [GVE15-8 (1624)]

1/3 beemt agter ham, twee karre hoijgewas [GVE12-128v (1777)]

op ham [kad. (1832)];D 866-984

het ham in de nieuwe veldjes [N. (1891)]; D 1026, 1027 (b: 66.70).

Verklaring door Cornelissen:

Gebied aan de noordzijde van de Zuid- Willemsvaart, grenzend aan Erp. 't Ham is een groot stuk grond in Veghel. Als toponiem is het gebruikelijk voor spits toelopende percelen. Dit is in ons geval niet meer na te gaan. De grenzen van 't ham zijn wel zo vaag, dat niemand meer precies weet, waar het begin en waar het einde is. het is een buurtschap. Ook in de hydronymie komt het woord voor. De naam Hemelrijk kan een volksetymologische vervorming zijn van 'heem, grens (Lindemans 1928, -150) en rike, gebied, of van ham, hemmekin, inham, afgeperkt of omheind stuk grond (Frans Claes, Naamkunde 1987 -69).

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

ex manso op ham (1391, Schriften Smulders)

Ham afgeleid van ‘hamma’ betekent: landtong uitspringend in een inundatiegebied. Het kan ook een bocht in de rivier zijn. De meanderende (grens)rivieren vertoonden veel bochten en kronkels en de naamgeving ging over op tegen de rivier aanliggende gras- en hooilanden of beemden [redactie]. Men dient ook rekening te houden met de familienaam van den Ham en Hammen. Hamsvoort en Hamsfort [in Middelrode verbasterd tot Haffert] kan een voorde zijn bij een inham van de beek. Verwant aan dit element, maar niet voorkomend in de cijnskringregio, is het woord ‘hem’ = hoek aangeslibd land, weiland in een rivierbocht of aan een water. De oorspronkelijke betekenis van ‘ham’ en ‘hem’ is omheind stuk land, af te leiden van het ww. hemmen = hinderen.

Gijsseling 1954; v.Berkel & Samplonius 1989:80.

Ligging:

Perceel nr. 29

Opmerkingen:

Ik sluit me aan bij de verklaring gegeven door Beijers en Van Bussel.

Naam:

aent Havelt

Vermeldingen door Cornelissen:

Uuyt erffenissen aen dat havelt gelegen [GVIE2 (1443)]

in die nederboect aent havelt Hs- (1519-1538)]

zijnen hoff ende lant aen't havelt [GVE15-33 (1624)]

uytten aabempt aen't havent [HH163-2 (1714-1783)]

hertgang 't havelt [GVE12-107 (1778)]

het haveld [kad. (1832)]; D 1131-1256

het haveld [N. (1883)]; D 1231 (b: 45.10)

In 't goet te hanvelt [BP1184-182v (1405)]

die hoeve te hanevelt en die hoeve te hanenvelt [BP1208-229v (1439)]

huis die hovel aent haenvelt [Hs- (± 1495)]

sitis in prochia de Vechel ad locum dictum aent haenvelt [GVIDI-3 (1532)]

't goed van Haneveldt [Mrv1325-4 (1633)]

't goed van Hanevelt, Vechel, genaemt de Lankveltse hoeve [Mr92-72 (1780)].

Verklaring door Cornelissen:

Buurtschap en gebied aan de oostzijde van de dorpskom, zuidelijk van de weg naar Erp. Misschien een nevenvorm van of ontstaan uit het toponiem Davelaar (zie Davelaar). Op grond van bovenstaande opgave zou men gelijkenis verwachten met Hamveld. Maar 't Havelt en 't Ham zijn twee onderscheiden stukken grond. De namen zijn nog algemeen bekend. Misschien is een etymologie oorspr. hovevelt aanvaardbaar. Bij contractie (korte -e- staat tussen gelijke consonanten) ontstaat hovelt. In dialectische uitspraak misschien vervormd tot Havelt. Bij deze constructie zou eveneens een naam "Hoffelt" of "haffelt" mogelijk zijn. Een tweede mogelijkheid is wellicht een vorm: ho-veld, een hoog veld.

Haanveld is vermoedelijk identiek met het Hamvelt. Het eerste lid kan ook een persoonsnaam zijn vgl. Henrick Willem die Haan 1431 (Kl.V.P. -103v).

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

Hanvelt (Leenboeken 1312)

Soms staan haantoponiemen in verband met de cijns die op het betreffende perceel rustte, een haan. Meestal echter moest de cijnsplichtige kapoenen, ganzen of hoenders leveren aan de cijnsheffer.

Ook kan het afleiding van een familienaam zijn, nl. de familie Hanen, die verspreid voorkwam in de cijnskring.

Haannamen kunnen ook refereren aan plaatsen waar hanengevechten werden gehouden of aan plaatsen waar korhanen of patrijshanen voor kwamen. Het baltsen van korhanen in het voorjaar gebeurde op speciale plekken op de heide. Dit spectaculaire gebeuren in de vroege ochtend zal niet onopgemerkt zijn gebleven. Korhoenders komen voor in de overgangsgebieden tussen open heidevelden en bossen en op de randen van de akkers, moerasgebieden en broekgronden. De aanwezigheid van bomen, bij voorkeur in verspreide lage bosjes grenzend aan open plekken, ontstaan door afbranding, was essentieel voor hun biotoop. De vogels fourageerden daarbij op de (kleinschalige) akkers en broedden op de heide. Benamingen naar vogelnamen komen in de toponymie frequent voor.

De Vlier­dense Haanakker is waarschijnlijk een verbasterde vorm van de Hagenakker. Zo kan Handelaar onder Kalmthout gevormd zijn vanuit Haanlaar.

Knippenberg 1954:106; Buiks 1990:99; Trommelen 1994:236; Buiks & Leenders 1993 dl.3:313; Beijers 1992:146.

Ligging:

Perceel nrs. 1, 2, 4-19, 29

Opmerkingen:

Een iets oudere vermelding dan die gesignaleerd door Beijers en Van Bussel is de persoonsnaam Willem van Hanevelt vermeld in de uitgiftebrief van Jekschot in 1311. Havelt is waarschijnlijk een evolutie uit Hanevelt.

De verklaringen gegeven door Cornelissen zijn niet overtuigend. Beijers en Van Bussel wijzen op de mogelijkheid van een “cijnshaan”. Daarvoor bestaan geen aanwijzingen. Blijven over: verwijzing naar een vogel, of een persoonsnaam (of een onbekende andere verklaring). Vernoeming van een gebied of perceel naar een vogel was zeldzaam en vernoeming naar een persoon gebruikelijk, zodat de verklaring “vernoeming naar een persoon” de voorkeur verdient.

Naam:

Kapelhof

Vermeldingen door Cornelissen:

Capelhoff aent Havelt [GVEI2-159 (1778)]

de kapelhof [N (1852, 1876, 1895)]; D 1164, 1169, 1180, 1182-1185, 1189, 1190 (w: 3.49.10; hh: 02.48).

Verklaring door Cornelissen:

Ligging op het Havelt. Benoeming naar de ligging.

Ligging:

Perceel nr. 6

Opmerkingen:

Zie de webpage over de Haveltse kapel en broederschap

Naam:

Kreppehoeff

Vermeldingen door Cornelissen:

Een perceel groesland met nieuw erf gelegen te Veghel aan het havelt genaamd kreppehoef [N (1826)].

Verklaring door Cornelissen:

Onbekende ligging aan het Havelt. Het eerste lid zal afgeleid zijn van een persoonsnaam

vgl. Gerrit Jan Krap, 1873 (Kl.Bev. V.).

Ligging:

Perceel nr. 7

Opmerkingen:

-

Naam:

Tillaerstraet

Vermeldingen door Cornelissen:

Van huijs en hoff gelegen neffens die tielderse straete [HHI63-38 (1714-1783)].

Verklaring door Cornelissen:

Tillaar: Gebied van onbekende ligging ongeveer ter plaatse van Heuvel, Stad, Havelt.

Vgl.Middel-Nederduits tilland = tilbar lant, ackerlant, Lübben Mittelniederdeutsches

Handwörterbuch. Te lezen als Tijl-laar van "tijl": rij, reeks; thans nog in bepaalde toepassingen gebezigd, met name voor een rij korenschooven of hokken die op het land staan en een korte rij na den bloei, ingekuilde bloembollen (W.N.T. -92). Te lezen als teel-laar (zie laar) van telen, verbouwen; of teel-aard of van tuilen II 1) land bewerken, bebouwen, (be)ploegen. Blijkens de gegevens van de dialectvragenlijst no. 11 van de N. C.D.N., de vragenlijst 27 van de dialectencommissie van de Kon. Ned. Akademie van Wetenschappen, de enquête S. G. V. en de opgave van de Bont thans nog een enkele maal in O.N.-Brabant in de betekenis "ploegen" (W.N.T. -3778). Tuil-laar of tuil-aart (laar personijicerend aart suffix, of aard, aarde) een vorm tillaart, tillart komt in Veghel veelvuldig voor als persoonsnaam v.d. Tillaart, v.d. Tillart.

Ligging:

Perceel nr. 17 grenst aan de Tillaerstraet

Opmerkingen:

-

Naam:

in de Tillaerse Tiende

Vermeldingen door Cornelissen:

Een mauwerse lants groet gelegen in die prochie van vechel aent havelt in die tillaersche

thiende [GVIDI (1512)]

frankevoort in tillaartse tiende in davelaar [Hs- (1539)]

frankevoort in tillaartse tiende in davelaar [RAVI59-222v (1759)]

ook tillaer of hamse tiende, deel havelt ham, de tillaerse tiende [Mh- (1954)].

Verklaring door Cornelissen:

Onbekende ligging, wellicht globaal overeenkomend met de Tillaar, volgens Meuwese een

deel van Ham, Havelt (Meuwese krantenart. Huisg. 1954). Benoeming naar de ligging

Ligging:

Perceel nr. 12

Opmerkingen:

-